از رشد اسکلتی تا عملکرد تولیدمثلی؛ چرا مکمل‌های معدنی و ویتامینه یک ضرورت مدیریتی‌ در پرورش شترمرغ هستند؟

شترمرغ (Struthio camelus) به دلیل رشد سریع، وزن نهایی بالا و وابستگی شدید به سلامت اسکلتی، نسبت به عدم تعادل ریزمغذی‌های جیره حساس است. کمبود یا عدم تناسب عناصر معدنی و ویتامین‌های کلیدی می‌تواند به ناهنجاری‌های اندامی، افت عملکرد تولیدمثلی، کاهش کیفیت پوسته تخم و کاهش درصد هچ منجر شود. در بسیاری از مزارع پرورش شترمرغ ، تنوع و تغییرپذیری مواد اولیه خوراکی احتمال انحراف از مقادیر بهینه را افزایش می‌دهد. این مقاله با تکیه بر منابع تخصصی، نقش تعادل عناصر، نیازهای مرحله‌ای و حدود ایمن مصرف را در طراحی مکمل‌های معدنی و ویتامینه بررسی می‌کند.

ریزمغذی‌ها؛ حلقه پنهان در سلامت و سودآوری

در پرورش شترمرغ، بسیاری از مشکلاتی که در ظاهر به «رشد نامناسب»، «لنگش»، «کاهش هچ» یا «افت کیفیت پوسته تخم» نسبت داده می‌شوند، در واقع ریشه در عدم تعادل ریزمغذی‌ها دارند. ویژگی‌های فیزیولوژیک این پرنده از جمله رشد سریع استخوان‌های بلند در دوره جوجگی و نیاز بالای کلسیم در دوره تخم‌گذاری، مدیریت دقیق تغذیه معدنی را به یک ضرورت تبدیل کرده است.

برخلاف طیور صنعتی که جیره آن‌ها کاملاً کارخانه‌ای و استاندارد است، در بسیاری از مزارع شترمرغ بخشی از خوراک شامل یونجه، علوفه محلی و مواد اولیه متغیر است. نوسان ترکیب شیمیایی این منابع می‌تواند دریافت واقعی عناصر را از سطح مورد انتظار منحرف کند. بنابراین مسئله اصلی، صرفاً «استفاده از مکمل» نیست؛ بلکه مدیریت علمی تعادل ریزمغذی‌ها در یک گونه حساس به اختلالات اسکلتی است.

نیازهای مرحله‌ای و منطق فیزیولوژیک آن‌ها

دوره جوجگی (0–3 ماهگی): دوره حساس رشد استخوان

سه ماه نخست زندگی، بحرانی‌ترین مرحله از نظر رشد اسکلتی است. تشکیل ماتریکس استخوانی و مینرالیزاسیون مؤثر، مستلزم تأمین هم‌زمان کلسیم، فسفر قابل جذب، منگنز، روی و ویتامین D3 است. نسبت Ca:P در این دوره حدود 2:1 توصیه می‌شود.

مقادیر پیشنهادی در جیره کامل:

• کلسیم: 1.2–1.5٪
• فسفر قابل جذب: 0.6–0.8٪
• منگنز: 60–80 ppm
• روی: 50–70 ppm
• سلنیوم: 0.15–0.3 ppm
• ویتامین D3: حدود 2,000–3,000 IU/kg

کمبود منگنز با ناهنجاری‌های مفصلی و پیچ‌خوردگی اندام‌ها مرتبط گزارش شده است. همچنین کمبود فسفر قابل جذب حتی در صورت کلسیم کافی می‌تواند روند مینرالیزاسیون را مختل کند.

دوره رشد (3–12 ماهگی): تعادل بین وزن و استحکام

در این مرحله، افزایش وزن بدن موجب افزایش فشار مکانیکی بر اسکلت می‌شود. اگرچه سرعت رشد نسبی کاهش می‌یابد، اما حفظ تراکم استخوانی همچنان اهمیت دارد. افزایش انرژی جیره بدون تنظیم متناسب ریزمغذی‌ها، ریسک اختلالات اسکلتی را تشدید می‌کند.

کلسیم جیره در این دوره حدود 0.9–1.2٪ و فسفر قابل جذب 0.5–0.7٪ پیشنهاد شده است. حفظ نسبت مناسب عناصر کم‌مصرف نیز ضروری است.

دوره تولیدمثل: تمرکز بر کیفیت پوسته و هچ‌پذیری

در مولدین، اولویت اصلی مربوط به تولید می باشد. تشکیل پوسته تخم نیازمند افزایش سطح کلسیم جیره به حدود 2.5–3.5٪ است. فسفر، منگنز، روی و ویتامین D3 نیز در کیفیت پوسته و رشد جنینی نقش کلیدی دارند. کاهش ضخامت پوسته و افت درصد هچ اغلب با وضعیت معدنی گله ارتباط مستقیم دارد.

تعادل عناصر؛ مهم‌تر از مقدار مطلق

تغذیه معدنی در شترمرغ بیش از آنکه به کمبود مطلق وابسته باشد، به «عدم تناسب» حساس است. افزایش بیش از حد کلسیم می‌تواند جذب فسفر، روی و منگنز را مهار کند. از سوی دیگر، فسفر ناکافی حتی در حضور کلسیم کافی، موجب اختلال مینرالیزاسیون می‌شود.

سلنیوم نمونه‌ای از عنصر با حاشیه ایمنی باریک است. اگرچه در سیستم آنتی‌اکسیدانی (گلوتاتیون پراکسیداز) نقش حیاتی دارد، مقادیر بیش از حدود 2 ppm می‌تواند منجر به مسمومیت شود. ویتامین D3 نیز در مقادیر بسیار بالا خطر کلسیفیکاسیون بافت نرم را افزایش می‌دهد.

این تعاملات نشان می‌دهد که در شترمرغ، تعادل دقیق بین عناصر از افزایش مطلق آن‌ها مهم‌تر است.

چالش‌های عملی در مزارع شترمرغ

سه عامل اصلی در بروز عدم تعادل مشاهده می‌شود:

1. تغییرپذیری ترکیب یونجه و علوفه محلی
2. یکنواخت نبودن اختلاط پیش‌مخلوط در جیره
3. استفاده هم‌زمان از چند منبع مکمل بدون محاسبه مجموع دریافتی

به‌ویژه در دوره جوجگی، حتی اختلافات کوچک در دریافت عناصر می‌تواند به بروز مشکلات ساختاری غیرقابل برگشت منجر شود.

حد مجاز مصرف

با وجود محدودیت داده‌های اختصاصی در شترمرغ، بر اساس تطبیق با طیور بزرگ‌جثه:

• سلنیوم: حداکثر ایمن ≈ 2 ppm
• ویتامین D3:مصرف چند برابر نیاز می‌تواند سمی باشد
• کلسیم: بیش از 4٪ در غیرمولدین توصیه نمی‌شود

اصل مدیریتی آن است که مجموع دریافتی عناصر از پیش‌مخلوط، کنسانتره و مواد اولیه محاسبه شود تا از عبور از محدوده ایمن جلوگیری گردد.

آیا مکمل معدنی و ویتامینه ضروری است؟

در سیستم‌های کاملاً صنعتی با مواد اولیه پایدار، نیاز به اصلاح ممکن است محدود باشد. اما در اغلب مزارع شترمرغ که بخشی از خوراک از منابع متغیر تأمین می‌شود، استفاده از مکمل متعادل یک ضرورت مدیریتی است.

مکمل زمانی اثربخش است که بر اساس سن و وضعیت تولید تنظیم شده و نسبت عناصر در آن رعایت شده باشد. همچنین با آنالیز مواد اولیه هم‌راستا باشد تا از مصرف هم‌پوشان جلوگیری شود.

بنابراین مکمل در شترمرغ یک اقدام اصلاحی ساده نیست، بلکه بخشی از راهبرد کلان مدیریت تغذیه برای حفظ سلامت و بهره‌وری اقتصادی مزرعه است.

نتیجه گیری

در شترمرغ، سلامت اسکلتی، رشد یکنواخت و عملکرد تولیدمثلی مستقیماً به تعادل ریزمغذی‌ها وابسته است. ویژگی‌های رشد سریع و وزن نهایی بالا این گونه را نسبت به عدم توازن مواد معدنی آسیب‌پذیر می‌سازد. شواهد نشان می‌دهد که مدیریت علمی مکمل‌های معدنی و ویتامینه به‌ویژه در دوره جوجگی و تولیدمثل می‌تواند از بروز اختلالات ساختاری، افت هچ و کاهش بازده اقتصادی جلوگیری کند.

در نهایت، پایداری تولید در شترمرغ از تعادل دقیق ریزمغذی‌ها آغاز می‌شود؛ تعادلی که بدون برنامه‌ریزی علمی و استفاده از مکمل به صورت هدفمند دستیابی به آن دشوار است.

منبع

Deeming, D. C. (1999). The Ostrich: Biology, Production and Health. CABI Publishing.