نیاز اسب به مکمل معدنی و ویتامینه چگونه است ؟

بحث استفاده از مکمل ها در اسب معمولاً به دو دیدگاه افراطی ختم می‌شود: عده‌ای مکمل‌ها را جزء جدایی‌ناپذیر تغذیه اسب می‌دانند و گروهی دیگر آن‌ها را غیرضروری تلقی می‌کنند. با این حال، از منظر تغذیه علمی، پرسش صحیح این نیست که  « نیاز اسب به مکمل معدنی و ویتامینه چقدر است ؟ »

بلکه این است که:

آیا جیره فعلی اسب، نیازهای کمی و کیفی او را با حفظ تعادل بین عناصر تأمین می‌کند؟

در شرایط طبیعی چرا، اسب‌ها با مصرف مداوم و متنوع علوفه‌های مرتعی، ترکیبی گسترده از مواد معدنی و ویتامین‌ها را دریافت می‌کردند. تنوع گیاهی و دسترسی دائمی به چراگاه، نوعی تعادل طبیعی ایجاد می‌کرد. اما در سیستم‌های مدرن نگهداری، ساختار تغذیه تغییر کرده است. بسیاری از اسب‌ها با جیره‌ای محدود به یک یا دو نوع علوفه (مثلاً یونجه یا کاه) و مقدار مشخصی کنسانتره تغذیه می‌شوند. کیفیت خاک در مناطق مختلف، میزان عناصر کم‌مصرف موجود در علوفه را به‌شدت تحت تأثیر قرار می‌دهد.

از سوی دیگر، انبارداری طولانی‌مدت باعث کاهش تدریجی ویتامین‌های حساس به اکسیداسیون مانند ویتامین A (بتاکاروتن) و ویتامین E می‌شود. در اسب‌های ورزشی نیز افزایش متابولیسم انرژی، تعریق و استرس اکسیداتیو، نیاز به برخی ریزمغذی‌ها را بالاتر از سطح نگهداری طبیعی می‌برد.

بر اساس NRC (2007)، یک اسب بالغ 500 کیلوگرمی در شرایط نگهداری روزانه به حدود 20 گرم کلسیم، 14 گرم فسفر، 7.5 گرم منیزیم، 100 میلی‌گرم مس، 400 میلی‌گرم روی و حدود 1 میلی‌گرم سلنیوم نیاز دارد.

این نیازها در شرایط کار سبک تا متوسط افزایش می‌یابد و در فعالیت‌های سنگین یا مسابقه‌ای، به‌ویژه در مورد ویتامین E، می‌تواند تا سه برابر سطح نگهداری برسد. در مادیان‌های شیرده، افزایش تولید شیر موجب بالا رفتن نیاز به کلسیم، فسفر و عناصر کم‌مصرف می‌شود. بنابراین «وضعیت فیزیولوژیک» نقش تعیین‌کننده‌ای در برآورد نیاز دارد.

با این حال، در ارزیابی کفایت جیره تنها مقدار مطلق عناصر مطرح نیست؛ تعادل بین آن‌ها اهمیت بیشتری دارد. نسبت کلسیم به فسفر باید در محدوده 1.5 تا 2 به 1 حفظ شود. نسبت پایین‌تر می‌تواند منجر به هیپرپاراتیروئیدیسم تغذیه‌ای ثانویه، برداشت کلسیم از استخوان و اختلالات اسکلتی شود. نسبت‌های بسیار بالا نیز جذب فسفر و برخی عناصر کم‌مصرف را مختل می‌کنند. این مسئله به‌ویژه در جیره‌های مبتنی بر یونجه که کلسیم بالایی دارند اهمیت پیدا می‌کند.

عناصر کم‌مصرف نیز نقش‌های بیوشیمیایی گسترده‌ای دارند. مس در تشکیل بافت همبند، الاستین و آنزیم‌های اکسیداتیو شرکت دارد؛ روی در فعالیت بیش از 200 آنزیم دخیل است و برای سلامت پوست و سم ضروری است؛ سلنیوم بخش مهمی از سیستم آنتی‌اکسیدانی از طریق آنزیم گلوتاتیون پراکسیداز است.

کمبود هر یک از این عناصر می‌تواند عملکرد ورزشی، رشد و سلامت عمومی را تحت تأثیر قرار دهد. با این حال، حاشیه ایمنی برخی از آن‌ها، به‌ویژه سلنیوم، بسیار باریک است و همین موضوع ضرورت محاسبه دقیق مجموع دریافتی را نشان می‌دهد.

مفهوم حد بالای ایمن مصرف  (Upper Safe Limit)

حد بالای ایمن مصرف یکی از ارکان تصمیم‌گیری در مکمل‌سازی است. هر ماده مغذی علاوه بر مقدار مورد نیاز، دارای سقف ایمنی است که عبور مزمن از آن می‌تواند موجب عوارض شود. برای مثال، نیاز روزانه سلنیوم در اسب بالغ حدود 1 میلی‌گرم است، در حالی‌که حد بالای ایمن آن حدود 2 تا 3 میلی‌گرم در روز برآورد می‌شود.

مصرف بیش‌ازحد می‌تواند منجر به شکنندگی سم، ریزش مو و علائم مسمومیت شود. ویتامین A نیز در صورت مصرف مزمن بیش از حدود 100,000 واحد بین‌المللی در روز ممکن است موجب اختلالات اسکلتی گردد. ویتامین D در مقادیر بالا خطر کلسیفیکاسیون بافت نرم را افزایش می‌دهد. این موارد نشان می‌دهد که مکمل کردن، اگر بدون محاسبه مجموع دریافتی از علوفه، کنسانتره و سایر افزودنی‌ها انجام شود، می‌تواند ناخواسته از حد ایمن عبور کند.

از سوی دیگر، برخی کمبودها در عمل شایع‌تر هستند. در بسیاری از مناطق جغرافیایی، علوفه‌ها از نظر مس، روی و سلنیوم در سطحی کمتر از مقادیر توصیه‌شده قرار دارند. همچنین ذخیره‌سازی طولانی علوفه می‌تواند سطح ویتامین E را به‌طور قابل‌توجهی کاهش دهد. در اسب‌های ورزشی، کمبود ویتامین E با اختلالات عضلانی و کاهش تحمل تمرین مرتبط گزارش شده است. در مقابل، کمبود آهن در اسب نادر است و بسیاری از جیره‌ها حتی بیش از نیاز آهن دارند؛ بنابراین افزودن مکمل آهن بدون آنالیز دقیق می‌تواند منجر به تداخل در جذب سایر عناصر شود.

در نهایت، پاسخ به سؤال اصلی به یک فرایند تحلیلی دقیق وابسته است. نخست باید ترکیب علوفه به‌صورت آزمایشگاهی آنالیز شود. سپس مقدار واقعی مصرف خوراک روزانه محاسبه گردد، چرا که تفاوت بین «خوراک ارائه‌شده» و «خوراک مصرف‌شده» می‌تواند قابل توجه باشد. در گام بعد، دریافتی هر عنصر با نیاز استاندارد NRC مقایسه شود تا کمبودها، عدم تعادل‌ها یا حتی حاشیه‌های پرخطر شناسایی گردد.

تجربه عملی نشان می‌دهد که در بسیاری از سیستم‌های نگهداری، به‌ویژه در اسب‌های ورزشی، آبستنی، رشد یا شرایط استرس، فاصله‌ای معنادار میان نیاز فیزیولوژیک و دریافتی واقعی وجود دارد. در چنین شرایطی، استفاده از مکمل ها نه یک انتخاب اختیاری، بلکه ابزاری دقیق برای پیشگیری از اختلالات خاموش و حفظ تعادل متابولیک است.

بنابراین مکمل معدنی و ویتامینه در اسب نه یک توصیه کلی و بدون ارزیابی است و نه اقدامی زائد؛ بلکه یک ابزار مدیریتی استراتژیک برای بستن شکاف میان «آنچه اسب دریافت می‌کند» و «آنچه بدن او واقعاً نیاز دارد». در سیستم‌های مدرن که کیفیت علوفه متغیر است، تنوع جیره محدود شده و شدت فعالیت افزایش یافته، احتمال این شکاف بیشتر می‌شود. مدیریت مصرف هدفمند مکمل‌ها می‌تواند از بروز اختلالات اسکلتی، مشکلات عضلانی، ضعف ایمنی و افت عملکرد جلوگیری کرده و مسیر سلامت پایدار و عملکرد بهینه را هموار سازد.

مرجع

National Research Council (2007). Nutrient Requirements of Horses. 6th Revised Edition. National Academies Press.