تغییرات ترکیبات آغوز در دوشش‌های پس از زایش و تأثیر آن بر گوساله‌ شیرخوار

آغوز (کلستروم) اولین ترشح غده‌ی پستانی پس از زایش است؛ اما آنچه اغلب نادیده گرفته می‌شود این است که «آغوز» یک ماده‌ی ثابت نیست، بلکه یک ترکیب به‌شدت پویا است که از همان ساعت اول پس از زایش شروع به تغییر می‌کند. تفاوت بین دوشش اول و دوشش دوم یا سوم، از نظر غلظت ایمونوگلوبولین‌ها و سایر عوامل زیست‌فعال، می‌تواند به‌اندازه‌ی تفاوت بین آغوز و شیر معمولی چشمگیر باشد. برای دامداران، کارشناسان تغذیه و دامپزشکانی که مسئول طراحی برنامه‌ی تغذیه‌ی گوساله ها هستند، شناخت دقیق این روند افت کیفیت، تعیین‌کننده‌ی تصمیماتی است که مستقیماً بر موفقیت انتقال ایمنی غیرفعال و سلامت گوساله در هفته‌های اول زندگی اثر می‌گذارد.

آغوز چیست و چرا با شیر معمولی متفاوت است؟

آغوز از نظر ترکیب زیستی، شباهت بیشتری به یک محصول دارویی دارد تا یک خوراک ساده. در مقایسه با شیر، آغوز حاوی چربی و پروتئین به‌مراتب بیشتری است و بخش عمده‌ی این پروتئین اضافه را ایمونوگلوبولین‌ها، به‌ویژه IgG، تشکیل می‌دهند. علاوه بر ایمونوگلوبولین‌ها، آغوز سرشار از فاکتور رشد شبه‌انسولین (IGF-۱)، لاکتوفرین، پپتیدهای ضدمیکروبی، ویتامین‌های محلول در چربی (A و E) و عوامل تحریک‌کننده‌ی بلوغ دستگاه گوارش گوساله است. گوساله بدون دریافت این ترکیبات در ساعات اول زندگی، عملاً بدون هیچ سطح قابل توجهی از ایمونوگلوبولین در خون متولد می‌شود، زیرا ساختار جفت در گاو اجازه‌ی عبور آنتی‌بادی از مادر به جنین را نمی‌دهد؛ بنابراین کل ایمنی غیرفعال گوساله، وابسته به همین چند لیتر آغوز اولیه است.

برای درک بهتر عمق این تفاوت، مقایسه‌ی عددی آغوز دوشش اول با شیر معمولی گویاتر از هر توصیفی است. طبق داده‌های ترکیبی گزارش‌شده در منابع مرجع دامپزشکی، غلظت پروتئین در آغوز دوشش اول حدود ۴ تا ۵ برابر شیر معمولی است و بخش عمده‌ی این اختلاف، نه به کازئین، بلکه مستقیماً به ایمونوگلوبولین‌ها بازمی‌گردد. در مقابل، غلظت لاکتوز در آغوز کمتر از نیمی از شیر معمولی است؛ نکته‌ای که نشان می‌دهد آغوز از نظر تکاملی برای «انتقال ایمنی» بهینه شده، نه برای تأمین قند و انرژی به شکلی که در شیر می‌بینیم.

روند تغییر ترکیبات آغوز از دوشش اول تا شیر معمولی

مطالعه‌ای که ترکیب آغوز گاوهای هلشتاین را از لحظه‌ی زایمان تا روز پنجم پس از آن، در فواصل زمانی ۶، ۱۲، ۲۴، ۴۸، ۷۲، ۹۶ و ۱۲۰ ساعت بررسی کرده، نشان می‌دهد که تقریباً تمام اجزای زیست‌فعال آغوز به‌طور پیوسته کاهش می‌یابند؛ تا روز پنجم پس از زایش، غلظت IgG حدود ۷۷ درصد، IgM حدود ۷۵ درصد، IGF-۱  حدود ۷۶ درصد و لاکتوفرین حدود ۷۷ درصد نسبت به دوشش اول افت می‌کند، در حالی‌که غلظت لاکتوز به‌طور معکوس و پیوسته افزایش می‌یابد (Abd El-Fattah و همکاران، ۲۰۱۲). به بیان دیگر، هرچه از لحظه‌ی زایش دورتر می‌شویم، ترکیب ترشحات پستان به‌تدریج از یک «محلول ایمنی غلیظ» به سمت شیر رقیق و معمولی حرکت می‌کند.

این روند در ادبیات علمی با عنوان «شیر گذار» یا Transition Milk شناخته می‌شود: مرور جامعی درباره‌ی مدیریت آغوز در گوساله‌های شیری تأکید می‌کند که غلظت بسیاری از این اجزا در نخستین دوشش پس از زایش (آغوز دوشش اول) به بیشترین مقدار خود می‌رسد و سپس در شش دوشش بعدی به‌طور پیوسته کاهش می‌یابد تا سرانجام به غلظت‌های معمول شیر قابل‌فروش برسد (Godden و همکاران، ۲۰۱۹). عملاً از دوشش دوم به بعد، آنچه دوشیده می‌شود دیگر آغوز واقعی نیست، بلکه «شیر گذار» با کیفیت ایمنی به‌مراتب پایین‌تر است.

جدول زیر روند کلی این تغییرات را به‌صورت خلاصه نشان می‌دهد:

چرا زمان دوشش اول و تغذیه‌ی سریع گوساله این‌قدر تعیین‌کننده است؟

دو عامل زمانی به‌طور هم‌زمان بر کیفیت انتقال ایمنی اثر می‌گذارند و دامدار باید هر دو را مدیریت کند:

• فاصله‌ی زمانی زایش تا دوشش اول: هرچه آغوز دیرتر دوشیده شود، ترکیب آن حتی پیش از رسیدن به گوساله شروع به افت می‌کند؛ بنابراین دوشش در کمترین فاصله‌ی ممکن پس از زایش، بالاترین غلظت IgG را تضمین می‌کند.
• فاصله‌ی زمانی زایش تا تغذیه‌ی گوساله: توانایی روده‌ی نوزاد گوساله برای جذب مستقیم ایمونوگلوبولین‌های درشت‌مولکول (از طریق مکانیسم جذب غیرانتخابی) تنها در ساعات اولیه‌ی زندگی وجود دارد و به‌سرعت، معمولاً طی ۲۴ ساعت اول، بسته می‌شود. بنابراین حتی اگر آغوز با کیفیت بالا در دسترس باشد، تأخیر در تغذیه‌ی گوساله به همان اندازه‌ی افت کیفیت آغوز، شکست انتقال ایمنی غیرفعال را رقم می‌زند.

از این دو عامل نتیجه می‌شود که «آغوز دوشش اول» تنها منبع واقعی برای تأمین ایمنی غیرفعال بهینه‌ی گوساله است و دوشش‌های بعدی، هرچند همچنان از نظر تغذیه‌ای ارزشمندند، دیگر نمی‌توانند جایگزین کاملی برای آن باشند.

آیا دوشش‌های بعدی (شیر گذار) کاملاً بی‌ارزش‌اند؟

خیر؛ شیر گذار همچنان ارزش تغذیه‌ای و ایمنی قابل‌توجهی دارد، هرچند در سطحی پایین‌تر از آغوز دوشش اول:

• در گاوهای با شکم بالاتر (شکم‌های سوم و چهارم به بعد)، حتی دوشش دوم می‌تواند غلظت IgG قابل قبولی داشته باشد و در شرایط کمبود آغوز، به‌عنوان منبع مکمل یا جایگزین بخشی از وعده‌های بعدی گوساله قابل استفاده است.
• شیر گذار همچنان چربی، پروتئین و ویتامین‌های محلول در چربی بیشتری نسبت به شیر معمولی دارد و تغذیه‌ی آن در وعده‌های دوم تا ششم (نه به‌عنوان جایگزین آغوز دوشش اول، بلکه علاوه بر آن)، به تداوم رشد اپیتلیوم روده و کاهش بروز اسهال در روزهای اول کمک می‌کند.
• در مقابل، تکیه بر دوشش‌های دیرهنگام‌تر (روز دوم به بعد) به‌عنوان منبع اصلی ایمنی غیرفعال، عملاً معادل محروم‌کردن گوساله از حداقل استاندارد لازم برای پیشگیری از شکست انتقال ایمنی است.

عوامل مدیریتی مؤثر بر سرعت افت کیفیت آغوز

سرعت و شدت این روند افتی، صرفاً تابع زمان نیست و تحت تأثیر عوامل مدیریتی و فردی گاو نیز قرار دارد:

• دوره زایش (شکم زایش): گاوهای با شکم‌های بالاتر معمولاً غلظت IgG اولیه‌ی بیشتری در آغوز دوشش اول دارند، بنابراین از یک نقطه‌ی شروع بالاتر، روند افت را طی می‌کنند.
• حجم آغوز دوشیده‌شده: در دوشش‌هایی با حجم بالا، غلظت IgG معمولاً به دلیل اثر رقیق‌شدگی پایین‌تر است؛ گاوهایی که حجم کمتری آغوز تولید می‌کنند، اغلب آغوز غلیظ‌تری دارند.
• فاصله‌ی زایش تا اولین دوشش: طولانی‌ترشدن این فاصله، حتی پیش از تغذیه‌ی گوساله، غلظت IgG آغوز دوشش اول را کاهش می‌دهد.
• تغذیه و مدیریت دوره‌ی انتقال: وضعیت متابولیکی و تغذیه‌ای گاو در هفته‌های پایانی آبستنی، ظرفیت غده‌ی پستانی برای انباشت ایمونوگلوبولین پیش از زایش را تعیین می‌کند.

توصیه‌های عملی برای دامداران و کارشناسان تغذیه

• آغوز را در کمتر از 1ساعت پس از زایش بدوشید و به‌همان سرعت، در حجم کافی (معمولاً ۳ تا ۴ لیتر یا معادل ۱۰ درصد وزن بدن) به گوساله بخورانید.
• کیفیت هر دوشش را به‌صورت مزرعه‌ای با رفراکتومتر بریکس بسنجید؛ دوشش اول با بریکس زیر آستانه‌ی توصیه‌شده باید با آغوز ذخیره‌شده جایگزین یا مکمل آغوز تکمیل شود.
• آغوز دوشش اول را هرگز با دوشش‌های بعدی یا شیر معمولی مخلوط نکنید؛ این کار غلظت IgG را رقیق کرده و کیفیت وعده‌ی حیاتی اول را پایین می‌آورد.
• دوشش‌های دوم تا ششم (شیر گذار) را به‌جای دورریز یا اختلاط با تانک شیر، به‌عنوان وعده‌های تکمیلی روزهای اول زندگی گوساله در نظر بگیرید.
• برای گاوهای با آغوز کم‌حجم یا کیفیت پایین (به‌ویژه تلیسه‌ها)، بانک آغوز گاوداری (آغوز منجمد از گاوهای شکم بالا و باکیفیت) را از پیش آماده کنید.

جمع‌بندی

ترکیب آغوز از همان لحظه‌ی زایش، یک روند افتی سریع و پیوسته را طی می‌کند که در آن غلظت ایمونوگلوبولین‌ها، لاکتوفرین و IGF-۱ به‌شدت کاهش و غلظت لاکتوز افزایش می‌یابد. این یافته‌ی علمی، دو اصل مدیریتی کلیدی را برای دامداران و دامپزشکان روشن می‌کند: نخست، فاصله‌ی زمانی بین زایش و دوشش اول باید به حداقل برسد تا از افت کیفیت آغوز پیش از رسیدن به گوساله جلوگیری شود؛ دوم، تغذیه‌ی گوساله با همین آغوز دوشش اول باید در همان ساعات ابتدایی زندگی انجام شود تا از پنجره‌ی محدود جذب روده‌ای بیشترین بهره برداشته شود. رعایت این دو اصل، مؤثرترین و کم‌هزینه‌ترین سرمایه‌گذاری برای تضمین سلامت، رشد و عملکرد آینده‌ی گوساله است.

منابع علمی

1. Abd El-Fattah AM, Abd Rabo FHR, El-Dieb SM, El-Kashef HAS. Changes in composition of colostrum of Egyptian buffaloes and Holstein cows. BMC Veterinary Research. 2012;8:19.
2. Godden SM, Lombard JE, Woolums AR. Colostrum Management for Dairy Calves. Veterinary Clinics of North America: Food Animal Practice. 2019;35(3):535–556.